Bono, poliçe ve çek gibi bir kambiyo senedi niteliği taşır ve Türkiye’de TTK m.776–779 arasında düzenlenmiştir. Bono, niteliğine aykırı düşmediği ölçüde poliçeye ilişkin hükümlerden yararlanır; ancak kabule arz ve kabul uygulaması bonoda söz konusu değildir. Ülkemizde bononun, poliçeye kıyasla daha geniş bir uygulama alanı bulunmaktadır. TTK’da bono ve emre yazılı senet kavramları eş anlamlı olarak kullanılmaktadır.
Bono, poliçe ve çekten farklı olarak yalnızca iki kişi arasında düzenlenir: senedi düzenleyen (keşideci) ve bononun ilk hamili olan lehtar. Bono düzenlendiğinde ortaya çıkan hukuki ilişki ikilidir; keşideci, bononun asıl borçlusudur ve lehtara karşı ödeme taahhüdü altındadır. Bononun hukuki niteliği bir ödeme vaadi olup, keşidecinin borcunu kabul ettiğini ve belirli bir bedeli ödemeyi taahhüt ettiğini gösterir. Vadeye bağlı olarak bono bir kredi aracı olarak da işlev görebilir; bu yönüyle iktisadi nitelik kazanır ve mücerret bir borç ikrarı teşkil eder.
TTK uyarınca bonolar kanunen emre yazılı senetler olarak kabul edilir, ancak nama yazılı olarak da düzenlenebilir. Tüketici işlemlerine ilişkin özel düzenlemeler (TKHK m.4/5) kapsamında, senet yalnızca nama yazılı ve her bir taksit için ayrı ayrı düzenlenebilir; aksi hâlde tüketici açısından geçersiz sayılır.
Bononun Zorunlu Unsurları
TTK m.776, bir senedin bono sayılabilmesi için aşağıdaki unsurları içermesini öngörür:
- Senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” ifadesinin bulunması
- Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi vaadi
- Vadeyi belirtme
- Ödeme yerini belirtme
- Lehtarın adı
- Düzenlenme tarihi ve yeri
- Düzenleyenin imzası
Bu unsurlardan herhangi birinin eksikliği, senedin bono niteliğini kaybetmesine ve adi senet olarak değerlendirilmesine yol açar. Özellikle ödeme vaadinin kayıtsız ve şartsız olması gerekir; bedelin belirsiz veya mal türünden olması bono niteliğini ortadan kaldırır. Örneğin, “100 adet çeyrek altın ödeyeceğim” ifadesi geçersizdir. Rakam ve yazı farklılıklarında TTK m.676/1-2 uygulanır; Yargıtay kararlarına göre istisnai durumlarda rakam esas alınabilir.
Bonoda lehtarın adı mutlaka senet üzerinde yer almalıdır. Lehtar gerçek kişi ise ad ve soyadı, tüzel kişi ise ticaret unvanı belirtilmelidir. Lehtarın kimliği arkadaki ciro ile anlaşılabiliyorsa eksiklik tamamlanmış sayılır. Keşideci kendi lehine bono düzenleyemez.
Düzenlenme tarihi bononun zorunlu unsurlarındandır ve vade tarihinin belirlenmesinde önem taşır. Tarih hatalı yazılırsa bono geçersiz olur. Bono, vadeye bağlı olarak ödenmesi planlanmışsa, poliçedeki vade hükümleri bonoya uygulanır.
Bono ve Düzenleyicinin Sorumluluğu
Bono düzenleyeni, poliçedeki kabul eden muhatap gibi asıl borçlu konumundadır. TTK m.779/1 uyarınca, düzenleyenin imzası borçlunun imzası sayılır. Bononun ödenmemesi hâlinde, imzanın borçluya ait olduğunu ispat yükü hamile aittir. Yetkisiz temsil, çift imza ve avalist gibi durumlar TTK’nın ilgili maddelerine (TTK m.677-678) tabidir.
Bononun bazı unsurları alternatifli zorunlu olabilir; örneğin düzenleme ve ödeme yeri. Alternatifler belirtilmemişse bono adi senet niteliği kazanır. Vade tarihi yazılmamışsa bono görüldüğünde ödenecek senet olarak kabul edilir (TTK m.703/2, m.680).
Senet Metninde Değişiklikler
TTK m.748’e göre, bir senet metninde değişiklik yapılırsa:
- Değişiklikten sonra imza atanlar yeni metne göre sorumlu olur.
- Değişiklikten önce imza atanlar eski metne göre sorumludur.
Senet metninde değişiklikler aleni veya aleni olmayan şekilde yapılabilir:
- Aleni değişiklikler: Örneğin vade tarihinin üzerine yeni tarih yazılması. İspat yükü alacaklıdadır ve genellikle paraf ile güçlendirilir.
- Aleni olmayan değişiklikler: Örneğin rakamın değiştirilmesi ve dışarıdan anlaşılmaması. İspat yükü borçludadır.
Bu düzenleme, bononun güvenilirliğini ve hamilin haklarını koruma amacına hizmet eder.
Hamilin Başvuru Süreleri
Bono, poliçeden farklı olarak keşideciye karşı hamilin başvuru süresi 3 yıl, müracaat borçlularına (ciranta veya aval veren) başvurma süresi ise 1 yıldır. Bu süreler, hamilin haklarını korumak amacıyla TTK’da öngörülmüştür.
Anahtar Kelimeler
Bono, emre yazılı senet, TTK m.776–779, kambiyo senedi, ödeme vaadi, lehtar, keşideci, zorunlu unsurlar, vade, düzenleme tarihi, düzenleme yeri, ödeme yeri, senet metni değişikliği, aleni değişiklik, aleni olmayan değişiklik, hamilin başvuru süresi, adi senet, kredi aracı.
Bu makale yapay zekadan destek alınarak üretilmiştir. Hukuki destek amacı gütmemektedir. Detaylı ve güvenilir bilgi için avukatınızdan destek almayı unutmayınız.
Bir Cevap Yazın