Kıymetli evrak, ekonomik değeri olan bir hakkın senede bağlanmasıyla ortaya çıkan ve senetten ayrı olarak ileri sürülemeyen belgelerdir. Bu belgeler, ticaret hukukunun en dinamik unsurları arasında yer alır. Türk Ticaret Kanunu’nda (TTK) düzenlenen kıymetli evrak, özellikle kambiyo senetleri (poliçe, bono, çek) bakımından büyük önem taşır.
Kıymetli evraklar, öğretide ve uygulamada beş farklı ölçüte göre tasnif edilir.
1. Senette Yer Alan Hakkın Türüne Göre Kıymetli Evraklar
Bu ayrım, senedin temsil ettiği hakkın niteliğine göre yapılır.
a. Alacak Senetleri
Alacak hakkını içeren kıymetli evraklardır. Bu grupta en çok bilinen örnek kambiyo senetleridir (poliçe, bono, çek). Ayrıca tahviller de alacak senetleri arasında yer alır.
b. Ortaklık Senetleri
Bu senet, sahibine bir şirkette pay sahipliği (ortaklık hakkı) tanır. Alacak değil, ortaklık ilişkisi doğurur.
Örnek: Hisse senedi (Anonim şirketlerde).
c. Emtia (Eşya) Senetleri
Bir eşya üzerindeki aynî hakkı temsil eden senetlerdir.
Örnek: Konişmento, makbuz senedi, varant, ipotekli borç senedi, irat senedi.
Bu senetler genellikle depolama faaliyeti yürüten işletmelerce düzenlenebilir.
2. Hakkın Senetten Önce Var Olup Olmadığına Göre Kıymetli Evraklar
a. Kurucu Senetler
Bu senetlerde yer alan hak, senetle birlikte doğar. Yani senet yoksa hak da yoktur.
Örnek: Kambiyo senetleri (poliçe, bono, çek).
b. Bildirici (İspat) Senetler
Hakkın varlığı senetten bağımsızdır; senet yalnızca ispat kolaylığı sağlar.
Örnek: Hisse senedi.
Anonim şirkette ortaklık hakkı sermaye taahhüdüyle doğar, hisse senedi yalnızca bu hakkın belgesidir.
3. Kamu Güvenliğine Sahip Olup Olmadığına Göre Kıymetli Evraklar
a. Kamu Güvenliğine Sahip Olanlar
Üçüncü kişilerin iyiniyetli iktisabını koruyan senetlerdir.
Örnek: Emre yazılı ve hamiline yazılı senetler.
b. Kamu Güvenliğine Sahip Olmayanlar
Üçüncü kişilerin güveni korunmaz; senedi devralan kişi hak sahibi olmayabilir.
Örnek: Nama yazılı senetler.
4. Asıl Borç İlişkisine Bağlı Olup Olmadığına Göre Kıymetli Evraklar
Burada “asıl borç ilişkisi” kavramı karşımıza çıkar. Kıymetli evrak genellikle bir temel (TBK kaynaklı) borç ilişkisi üzerine inşa edilir.
a. Asıl Borç İlişkisine Bağlı Olanlar (İlli Senetler)
Bu tür senetlerde, senedin geçerliliği temel borç ilişkisinin geçerliliğine bağlıdır.
Örnek: Hisse senedi.
Anonim şirketteki ortaklık sona ererse hisse senedi de geçerliliğini yitirir.
b. Asıl Borçtan Bağımsız Olanlar (İlletten Mücerret / Soyut Senetler)
Kıymetli evrakın geçerliliği temelindeki borç ilişkisinden bağımsızdır.
Örnek: Kambiyo senetleri.
Temel sözleşme sona erse bile kambiyo senedi (örneğin bono) geçerliliğini korur.
Bu nedenle kambiyo senetleri soyut nitelikli (illetten mücerret) senetlerdir. Borç sona erse dahi, senedi elinde bulunduran hamil iyi niyetliyse hakkını ileri sürebilir.
5. Devir Şekline (Hak Sahibini Teşhis Şekline) Göre Kıymetli Evraklar
Senetlerdeki “teşhis kaydı”, hakkın kime ait olduğunu belirler. Bu esas alınarak kıymetli evraklar üçe ayrılır:
A. Nama Yazılı Kıymetli Evrak
Belirli bir kişinin adına düzenlenmiş, “emrine” kaydını içermeyen ve kanunen emre yazılı olmayan senetlerdir.
Örnek: “Bu senet karşılığında Yusuf’a 10.000 TL ödeyeceğim.”
Bir senedin nama yazılı sayılabilmesi için:
- Belirli bir kişi adına düzenlenmiş olmalı,
- “Emrine” kaydı bulunmamalı,
- Kanunen emre yazılı sayılan senetlerden olmamalıdır.
Kambiyo senetleri (poliçe, bono, çek) ise kanunen emre yazılı sayılır. Bu nedenle üzerinde “emrine” kaydı bulunmasa dahi emre yazılı hükmündedir.
Nama yazılı senedin devri, alacağın temliki yoluyla ve senedin zilyetliğinin devriyle olur. Temlik beyanı senet üzerine yazılabileceği gibi ayrı bir belgeyle de yapılabilir.
B. Emre Yazılı Kıymetli Evrak
Emre yazılı senet kavramı, Türk Ticaret Kanunu’nun 824. maddesinde düzenlenmiştir. Anılan hükme göre, “emre yazılı olan veya kanunen böyle sayılan kıymetli evrak, emre yazılı senetlerdendir.”
Bu düzenleme uyarınca, bir senedin emre yazılı senet olarak nitelendirilebilmesi iki ayrı ihtimal altında mümkündür:
- Senet üzerinde açıkça “emre yazılı” kaydının bulunması:
Senedi düzenleyen borçlunun (keşidecinin) senet metnine “emre yazılı” ibaresini eklemesi hâlinde, senet emre yazılı kıymetli evrak niteliği kazanır. Bu durumda, senet üzerinde yer alan hak, senet sahibinin emrine, yani onun belirleyeceği kişiye ciro yoluyla devredilebilir hale gelir. - Kanunen emre yazılı sayılan senetler:
Bazı kıymetli evrak türleri, kanun gereği emre yazılı kabul edilir. Bu durumda, senet metninde “emre yazılı” ibaresi yer almasa dahi, kanun koyucu bu senetlerin tedavül kabiliyetini sağlamak amacıyla onları emre yazılı saymıştır. Örneğin poliçe, bono ve çek, kanun gereği emre yazılı senetler arasında yer alır (TTK m. 688, 776, 780).
Dolayısıyla, emre yazılı senetler; devrinin ciro ve teslim yoluyla gerçekleştirildiği, kamu güvenliğine sahip ve tedavül kabiliyeti yüksek kıymetli evrak türlerindendir. Bu nitelikleri sayesinde ticari hayatta güven ve sürat unsurlarını temin ederler.
C. Hamiline Yazılı Kıymetli Evrak
TTK m. 658 hükmüne göre:
“Senedin metninden veya şeklinden, hamili kim ise o kişinin hak sahibi sayılacağı anlaşılan her kıymetli evrak, hamile veya hamiline yazılı senet sayılır.”
Bu senetlerde hak, senedi elinde bulundurana aittir.
Örnek: Hamiline çek, hamiline hisse senedi, tahvil.
Bir senedin hamiline yazılı sayılabilmesi için:
- Lehtarın (alacaklının) kim olduğu yazılmamalı,
- Kanun, o senedin hamiline düzenlenmesine izin vermelidir.
Poliçe ve bono hamile yazılı düzenlenemez; çek, tahvil, pay senedi ise hamiline yazılabilir.
Devir şekli:
Sadece zilyetliğin devri yeterlidir. Bu yönüyle taşınır mal gibi el değiştirebilir.
Bu kolay tedavül özelliği nedeniyle hamiline yazılı senetler kamu güvenliğine sahip kıymetli evraklar arasında yer alır.
TTK m. 659/2’ye göre:
“Borçlu ile önceki hamillerden biri arasında doğrudan doğruya var olan ilişkilere dayanan defilerin ileri sürülmesi, ancak senedi iktisap ederken hamilin bilerek borçlunun zararına hareket etmiş olması hâlinde geçerlidir.”
Bu hüküm, iyiniyetli hamili koruyarak ticari güvenliği sağlamayı amaçlar.
Sonuç
Kıymetli evrak, ticaret hayatında hakların devrini hızlandıran ve güvenli hale getiren temel araçlardır.
Özellikle kambiyo senetleri —poliçe, bono ve çek— soyut nitelikleri sayesinde ticari ilişkilerde bağımsız bir güven unsuru oluşturur.
Anahtar Kelimeler:
kıymetli evrak, kambiyo senedi, bono, poliçe, çek, nama yazılı senet, emre yazılı senet, hamiline yazılı senet, TTK 658, soyut borç, illetten mücerret senet, ticaret hukuku, hisse senedi, tahvil, varant, konişmento
Bu makale yapay zekadan destek alınarak üretilmiştir. Hukuki destek amacı gütmemektedir. Detaylı ve güvenilir bilgi için avukatınızdan destek almayı unutmayınız.
Bir Cevap Yazın