Taşınır rehni, bir alacağı güvence altına almak amacıyla belirli bir taşınır mal (menkul) üzerinde kurulan ayni bir haktır. Taşınır rehni, taşınmaz rehninden farklı olarak genellikle zilyetliğin devri (teslim) ile aleniyet kazanır.
Taşınır Rehni Türleri
Taşınır rehni, klasik teslimin yanı sıra kanun koyucunun bazı özel durumlarda istisnai düzenlemeler getirdiği farklı türleri içerir:
- Teslime Bağlı Rehin: Taşınırın zilyetliğinin alacaklıya devri ile kurulan en yaygın türdür.
- Hayvan Rehni: Zilyetlik devredilmeksizin özel bir sicile tescil yoluyla kurulan istisnai rehin türüdür (Kanun koyucu tarafından bu başlıkta incelenir).
- Bir Sicile Tescili Zorunlu Olan Taşınırların Rehni: Kanun gereği sicile kaydı zorunlu olan taşınırlar (Örn: Motorlu araçlar, gemiler) üzerinde zilyetlik devredilmeden sicile tescille kurulan rehin.
- Alacaklar ve Diğer Haklar Üzerinde Rehin: Taşınır niteliğinde olmayan alacaklar, kıymetli evrak ve sınırlı ayni haklar (devredilebilen irtifaklar) üzerinde kurulan rehindir. Bu rehin, hak sahibine sadece paraya çevirme yetkisi verir.
- Rehin Karşılığı Ödünç Verme İşi İle Uğraşanlarla Yapılan Rehin
- Rehinli Tahvil
Taşınır Rehnine Hâkim Olan İlkeler
Taşınır rehni hukukunda, taşınmaz rehnine benzer ancak farklı araçlarla sağlanan temel ilkeler mevcuttur:
1. Açıklık İlkesi
- Zilyetlik Esastır: Taşınır rehninde aleniyet ve açıklık, esas itibarıyla taşınırın zilyetliğinin alacaklıya devredilmesiyle sağlanır.
- İstisna: Hayvan rehni ve sicile tescili zorunlu olan taşınırlarda açıklık, sicil kaydı ile sağlanır ve zilyetlik devri aranmaz.
2. Güven İlkesi
- Kural (Tasarruf Yetkisi): Rehin hakkı, kural olarak tasarruf yetkisine sahip olan malik tarafından kurulabilir.
- İstisna (İyiniyetle Kazanım): Emin sıfatıyla zilyetten (ESZ) bir taşınırı rehin alan iyiniyetli üçüncü kişi, rehin verenin tasarruf yetkisi olmamasına rağmen rehin hakkını kazanır (TMK m. 939 kıyasen). Ancak taşınırı çalan veya kaybeden kişiden iyiniyetle rehin hakkı kazanılamaz.
3. Alacağa Bağlılık (Fer’ilik) İlkesi
- Taşınır rehni, güvence altına aldığı alacağa bağlıdır. Alacak devredilirse rehin de devredilir; alacak sona ererse rehin de sona erer.
- Zamanaşımı: Asıl alacağın zamanaşımına uğraması, alacağı sona erdirmez, sadece borçluya defi hakkı verir. Dolayısıyla rehin hakkı sona ermez. Alacaklı, alacağını hala rehinli taşınırın paraya çevrilmesi yoluyla talep edebilir, ancak rehin açığı kalırsa borçluya karşı ileri süremez.
4. Belirlilik İlkesi
- Konu: Rehnin konusu; küpe numarasıyla belirli bir hayvan, belirli bir taşınır mal, hangi sözleşmeden doğduğu belli olan bir alacak veya hak olmalıdır.
- Miktar: Taşınmaz rehninden farklı olarak, taşınır rehni kurulurken alacağın tapu sicilinde olduğu gibi belirli bir miktar para olarak gösterilmesine gerek yoktur, zira alacak taşınırın değeriyle sınırlıdır. Koşula bağlı veya ileride doğacak alacaklar da güvence altına alınabilir.
5. Tarih İtibarıyla Öncelik İlkesi
Taşınmaz rehnindeki sabit derece ilkesi burada uygulanmaz. Önce kurulan rehin, sıra itibarıyla da önce gelir. Teslime bağlı rehinler açısından, birden fazla rehin kurulması zilyetliğin tekliği nedeniyle zorlaşır.
I. Teslime Bağlı Rehin
Teslime bağlı rehin, rehin konusu taşınırın zilyetliğinin alacaklıya rehin kurma amacıyla devri suretiyle kurulan iradi bir rehin türüdür.
Şartlar
- Rehin Sözleşmesi: Rehin veren (malik) ile alacaklı arasında, rehin kurma borcu doğuran sözleşmedir. Bu sözleşme şekle tabi değildir (sözlü dahi yapılabilir).
- Tasarruf Yetkisi Olmayan Zilyet: Rehin veren tasarruf yetkisine sahip değilse (Örn: Emin sıfatıyla zilyet), alacaklı iyiniyetli olduğu ölçüde rehin hakkını kazanır.
- Zilyetliğin Devri: Zilyetliğin, alacaklıya rehin kurmak niyetiyle devredilmesi şarttır.
- Hükmen Teslim Yasağı: Rehneden malı fiilen ve münhasıran kendi hâkimiyeti altında bulundurdukça rehin hakkı doğmaz (TMK m. 939/son). Bu nedenle hükmen teslim veya zilyetliğin havalesi gibi zilyetliği devretmeyen yollarla teslime bağlı rehin kurulamaz.
Rehinli Alacaklının Hak ve Borçları
- Paraya Çevirtme Yetkisi: Alacak muaccel olduğunda, taşınırı icra dairesi aracılığıyla paraya çevirerek alacağını tahsil edebilir (TMK m. 946/1).
- Aksine Anlaşma: Alacak muaccel olduktan sonra taraflar, satışı icra dairesi yerine kendilerinin yapacağı yönünde anlaşabilir (Lex Commissoria yasağının istisnası).
- Lex Commissoria Yasağı: Borç ödenmediğinde taşınırın mülkiyetinin alacaklıya geçeceğine dair borç muaccel olmadan önce yapılan anlaşmalar kesin hükümsüzdür.
- Gider İsteme: Alacaklı, zilyetliğinde kaldığı sürece rehin konusu taşınır için yaptığı zorunlu ve faydalı giderleri (bakım, onarım) talep edebilir ve ödenmediği takdirde hapis hakkını kullanabilir.
- Saklama ve Koruma Borcu: Alacaklı, malı saklamak ve korumakla yükümlüdür. Kusuru yoksa (sel basması gibi), taşınırın kaybolması veya değerinin azalması nedeniyle meydana gelen zarardan sorumlu değildir.
- Kullanım Yasağı: Kural olarak rehinli taşınırı kullanma ve ürünlerinden yararlanma yetkisine sahip değildir (İstisna: Yararlanmalı rehin sözleşmesi).
II. Hayvan Rehni ve III. Sicile Tescili Zorunlu Taşınır Rehni
Bu rehin türleri, zilyetlik devri olmaksızın sicile tescil yoluyla kurulan istisnai rehinlerdir.
1. Hayvan Rehni (TMK m. 940/1)
- Amaç: Yetkili kuruluşların ve kooperatiflerin (Örn: Ziraat Bankası, Tarım Kredi Kooperatifleri) alacaklarının güvence altına alınmasıdır.
- Kuruluş: Zilyetlik devredilmeden, İcra Dairesinde tutulacak özel sicile yazılmak suretiyle kurulur.
- Nitelik: Emredici değildir, taraflar dilerse teslime bağlı rehin de kurabilir. Sicil açıktır ancak sicile güven korunmaz.
2. Sicile Tescili Zorunlu Taşınır Rehni (TMK m. 940/2)
- Amaç: Gerçek veya tüzel kişilerin alacaklarının güvence altına alınmasıdır.
- Konu: Kanun gereğince bir sicile tescili zorunlu olan taşınır mallardır (Örn: Motorlu araçlar).
- Kuruluş: Zilyetlik devredilmeden, taşınır malın kayıtlı bulunduğu sicil kayıtlarına yazılmak suretiyle kurulur.
IV. Hapis Hakkı (TMK m. 950)
Hapis hakkı, alacaklıya, borçluya ait olup onun rızasıyla zilyedi bulunduğu taşınırı (veya kıymetli evrakı), borç muaccel olması ve eşya ile alacak arasında bağlantı bulunması halinde, borç ödeninceye kadar tutma yetkisi veren, kanundan doğan teslime bağlı rehin hakkıdır.
Şartları
- Borçlunun Rızasıyla Zilyetlik: Alacaklı, taşınıra borçlunun rızasıyla zilyet olmalıdır (Çalınan veya unutulan eşya olmaz).
- Muaccel Alacak: Alacaklının muaccel (vadesi gelmiş) bir alacağı bulunmalıdır.
- Bağlantı (İrtibat): Alacak ve eşya arasında hukuki bağlantı olmalıdır (Örn: Tamir sözleşmesi). Zilyetlik ve alacak ticari ilişkiden doğmuşsa bu bağlantı varsayılır.
- Hakkın Bertaraf Edilmemiş Olması: Borçlu hapis hakkının kullanılmamasını kararlaştırmışsa bu hak kullanılamaz.
- Üçüncü Kişi Malı Üzerinde İyiniyetle Kazanım: Alacaklı, borçluya ait olmayan taşınırlar üzerinde zilyetliğin iyiniyetle kazanılmasının korunduğu ölçüde (Emin sıfatıyla zilyetlik hallerinde) hapis hakkına sahip olur.
Hükümleri
- Kaçınma Yetkisi: Borç ödeninceye kadar zilyetliği devretmekten kaçınma yetkisi verir.
- Paraya Çevirtme: Alacaklıya yeterli güvence gösterilmemişse ve borçluya önceden bildirimde bulunulmuşsa, teslime bağlı rehin hükümleri uyarınca taşınırı icra yoluyla paraya çevirtme yetkisi verir.
Anahtar Kelimeler
Taşınır rehni, teslime bağlı rehin, zilyetliğin devri, zilyetlikte aleniyet, hükmen teslim yasağı, iyiniyetle kazanım, emin sıfatıyla zilyet, alacağa bağlılık, hayvan rehni, sicile tescil, hapis hakkı, muaccel alacak, hukuki bağlantı, Lex Commissoria yasağı.
Bu makale yapay zekadan destek alınarak üretilmiştir. Hukuki destek amacı gütmemektedir. Detaylı ve güvenilir bilgi için avukatınızdan destek almayı unutmayınız.
Bir Cevap Yazın