Paylı mülkiyetin bütün paydaşlar için sona ermesi, mal üzerindeki tek mülkiyet hakkının birden fazla kişiye ait olma durumunu tamamen ortadan kaldıran hukuki işlemler veya olaylarla gerçekleşir. En yaygın ve hukuken en karmaşık sonuç doğuran yol Paylaşma (Taksim) davasıdır.
I. Paylı Mülkiyetin Bütün Paydaşlar İçin Sona Erme Sebepleri
Paylı mülkiyetin toplu olarak sona ermesine neden olan haller şunlardır:
- Devir: Paydaşların oybirliğiyle anlaşarak paylı malın tamamını üçüncü bir kişiye satması veya devretmesi.
- Terk: Bütün paydaşların, paylı mal üzerindeki mülkiyet hakkından feragat etmesi (terkin etmesi). Taşınmazlarda tapu siciline tescil edilerek gerçekleşir.
- Malın Yok Olması: Paylı malın (eşyanın) telef olması (örneğin yanması, su altında kalması) ve artık hukuki varlığının kalmaması.
- Kamulaştırma: Malın kamu yararı amacıyla idare tarafından zorla ve bedeli karşılığında mülkiyetinin alınması.
- Zamanaşımı ile Mülkiyetin Kazanılması: Üçüncü bir kişinin, malı kanunda belirtilen süre ve şartlarla zilyetliğinde bulundurarak kazandırıcı zamanaşımı yoluyla mülkiyeti edinmesi.
- Paylaşma (Taksim): Paylı mülkiyetin sona ermesinin en doğal ve sık karşılaşılan yolu olup, malın ya fiilen bölünerek ya da satılıp bedelinin paylaştırılarak ortaklığın sonlandırılmasıdır.
II. Paylaşma (Taksim) İsteme Hakkı
Paylaşma isteme hakkı, paydaşın, paylı mülkiyet ilişkisini sona erdirme borcu doğuran, yenilik doğuran bir haktır. Bu hak, paydaşın payına bağlıdır ve bütün paydaşlar bu taleple bağlıdır.
A. Kural: Paylaşma Her Zaman İstenebilir
TMK m. 698/1 uyarınca, aksi bir yükümlülük bulunmadıkça, paydaşlardan her biri malın paylaşılmasını her zaman isteyebilir.
B. Paylaşma İsteme Hakkının Sınırları
Paylaşma isteme hakkı mutlak değildir; bazı durumlarda sınırlandırılmıştır:
- Sürekli Bir Amaca Özgülenme: Paylı malın, paydaşlar arasındaki sürekli bir amaç birliğine tahsis edilmiş olması. Bu durum genellikle eşyaya bağlı mülkiyet hallerinde ortaya çıkar.
- Örnekler: İki komşu taşınmazı ayıran sınır duvarı (TMK m. 721), ortak avlu veya ortak yol, binalar için kurulan merkezi kalorifer tesisatı gibi, malın varlığının diğer mülkiyetleri tamamlayıcı nitelikte olması.
- Paylı Mülkiyeti Devam Ettirme Sözleşmesi (İdame-i Şüyu):
- Paydaşlar, hukuki bir işlemle paylaşmayı isteme hakkını en çok on yıllık bir süre ile sınırlandırabilirler (TMK m. 698/2).
- Şekil Şartı: Taşınmazlarda bu sözleşme resmî şekle bağlıdır (noterde veya tapu sicil müdürlüğünde yapılmalıdır) ve tapu kütüğüne şerh verilebilir. Şerh verilmesi, bu kısıtlamanın sonraki paydaşları ve üçüncü kişileri (iyi niyetli olsalar bile) bağlamasını sağlar.
- Uygun Olmayan Zaman: Paylaşmanın, mevcut koşullar nedeniyle paydaşlar için zararlı olacağı bir zamanda talep edilememesi.
- Örnek: Hasat zamanı tarım arazisinin satılmasını istemek, kış ortasında kömür deposunun paylaşılmasını talep etmek.
III. Paylaşma (Taksim) Usulleri
Paydaşlar arasında ortaklığın sona ermesi, rızaen veya yargı yoluyla gerçekleştirilir.
A. Rızaî Paylaşma (Paylaşma Sözleşmesi)
Paydaşlar anlaşırlarsa, bir Paylaşma Sözleşmesi yaparak ortaklığı sona erdirirler.
- Şekil: Sözleşme, taşınır mallar için herhangi bir şekil şartına bağlı değildir. Ancak paylı mülkiyetteki mal taşınmaz ise, sözleşmenin geçerliliği için resmî şekle (tapu sicil müdürlüğünde veya noterlikte) uygun yapılması şarttır.
- Usul:
- Aynen Bölünme: Malın fiziki olarak bölünebilmesi (imara uygun parsellere ayrılması) ve her paydaşa payı oranında verilmesi.
- Bedelin Bölünmesi: Malın satılarak (pazarlık veya artırma yoluyla) elde edilen bedelin pay oranında bölüşülmesi.
B. Kazai Paylaşma (Paylaşma Davası)
Paydaşlar paylaşma biçiminde anlaşamazlarsa, paydaşlardan biri Sulh Hukuk Mahkemesinde ortaklığın giderilmesi (izale-i şüyu) davası açar. Davada, davacı bir veya birkaç paydaş, davalı ise davacı dışındaki tüm paydaşlardır (zorunlu dava arkadaşlığı).
TMK m. 699‘a göre, hâkim paylaşma biçimine karar verirken aşağıdaki sırayı izler:
- Aynen Bölünme: Hâkim öncelikle malın aynen bölünerek paylaştırılmasına karar verir.
- Denkleştirme: Bölünen parçaların değerleri birbirine denk düşmezse, eksik değerdeki parçaya para eklenerek denkleştirme sağlanır.
- Açık Artırmayla Satış: Bölünme istemi durum ve koşullara uygun görülmezse (Örneğin malın önemli bir değer kaybına uğramadan bölünmesi imkânsızsa veya imar kurallarına aykırıysa), hâkim açık artırmayla satışa hükmeder.
- Satış Biçimi: Satış kural olarak halka açık yapılır. Ancak bütün paydaşların rızası varsa, satışın sadece paydaşlar arasında artırmayla yapılmasına da karar verilebilir.
Anahtar Kelimeler
Paylı mülkiyetin sona ermesi, paylaşma, taksim, ortaklığın giderilmesi, izale-i şüyu, TMK m. 698, sürekli amaca özgüleme, idame-i şüyu sözleşmesi, on yıllık süre sınırı, resmî şekil, uygun olmayan zaman, rızaî paylaşma, kazai paylaşma, aynen bölünme, bedelin bölünmesi, denkleştirme, açık artırmayla satış, sulh hukuk mahkemesi.
Bu makale yapay zekadan destek alınarak üretilmiştir. Hukuki destek amacı gütmemektedir. Detaylı ve güvenilir bilgi için avukatınızdan destek almayı unutmayınız.
Bir Cevap Yazın