İş kazası geçiren işçinin üç ayrı hak alanı vardır: SGK’dan gelir/ödenek hakkı, işverenden maddi ve manevi tazminat hakkı, ve kazanın kusurlu şekilde önlenmemesinden doğan hukuki sorumluluğu takip hakkı. Bu üç alan birbirinden bağımsız yürür; SGK’dan gelir almak, işverene karşı tazminat davası açmaya engel değildir.

Yasal dayanak

İş kazasının tanımı ve SGK yükümlülükleri 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu‘nun 13. maddesinde düzenlenir. İşverenin işçiyi koruma, gözetme ve iş sağlığı-güvenliği önlemlerini alma yükümlülüğü 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 417‘de yer alır. Tazminat talepleri bu yükümlülüklerin ihlaline dayanır.

Süreç nasıl işler?

1. Kazanın bildirilmesi. İşveren, iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK’ya bildirmekle yükümlüdür. Bildirim yapılmaz veya geç yapılırsa işveren idari para cezasıyla karşılaşır; bu durum ayrıca işçinin ispat yükünü de etkiler.

2. Sağlık raporu ve istirahat süreci. İşçiye kaza sonucu istirahat raporu verilir. Rapor süresince SGK geçici iş göremezlik ödeneği öder. Raporun bitiminde işçinin fiilen işe dönüp dönemeyeceği, kalıcı bir hasar olup olmadığı değerlendirilir.

3. Maluliyet oranının belirlenmesi. Kalıcı bir hasar varsa, SGK’ya bağlı sağlık kurulu işçinin sürekli iş göremezlik oranını belirler. Bu oran, işçiye bağlanacak sürekli iş göremezlik gelirinin miktarını doğrudan etkiler.

4. İşverenin kusur oranının tespiti. Kazanın işyerindeki güvenlik eksikliklerinden mi, işçinin kendi kusurundan mı, yoksa üçüncü bir kişiden mi kaynaklandığı; bilirkişi incelemesiyle belirlenir. Kusur oranı, tazminat davasındaki miktarı doğrudan belirler.

5. Tazminat davası. İşçi veya kaza sonucu vefat halinde hak sahipleri, SGK’nın karşılamadığı zararlar için işverene karşı maddi ve manevi tazminat davası açabilir. Bu dava iş mahkemesinde görülür.

Sık karşılaşılan senaryo

Bir inşaat şantiyesinde çalışan işçi yüksekten düşer. İşveren SGK’ya bildirim yapar, ancak işçiyle arasında yazılı bir iş sözleşmesi, fesih bildirimi veya ibraname bulunmaz — işe giriş bildirgesi kaza gününe veya bir gün öncesine yakın bir tarihte verilmiştir. İşçi istirahat raporu süresinin sonuna doğru, “belirli süreli iş sözleşmesinin sona ermesi” kodu ile işten çıkarılır.

Bu tabloda birkaç hukuki soru aynı anda ortaya çıkar: gerçekte belirli süreli bir sözleşme var mıydı, yoksa bu çıkış kodu kıdem tazminatından kaçınmak için mi kullanıldı? İşe giriş bildirgesinin kaza gününe yakın verilmiş olması, sigortasız çalıştırma iddiasını güçlendirir mi? Sürekli iş göremezlik oranı belirlenene kadar dava açmak için beklemek mi, yoksa zamanaşımı riskine karşı erken harekete geçmek mi doğru olur? Her dosya kendi somut olgularıyla değerlendirilmelidir.

Sık yapılan hata

İşçiler çoğu zaman yalnızca SGK’dan gelir bağlanmasını bekleyip işverene karşı tazminat hakkını hiç kullanmaz — oysa SGK’nın karşıladığı tutar genellikle fiili zararın tamamını kapsamaz. Diğer sık hata, kaza sonrası imzalanan ibraname veya makbuzların sonradan hak kaybına yol açmasıdır; kaza sonrası dönemde imzalanan hiçbir belge düşünülmeden imzalanmamalıdır.

Zamanaşımı da gözden kaçan bir noktadır: iş kazasından doğan tazminat talepleri belirli sürelerle sınırlıdır ve bu süre kaza tarihinden değil, bazı hallerde zararın öğrenildiği tarihten işlemeye başlayabilir.

Nerede tek başına ilerlenemez

Kusur oranının belirlenmesi, sürekli iş göremezlik oranının hesaplanması ve tazminat miktarının çıkarılması teknik bilirkişi incelemesi gerektirir; bu aşamalar bir avukat ve gerektiğinde iş güvenliği uzmanı desteği olmadan sağlıklı yürütülemez. Sigortasız çalıştırma iddiası söz konusuysa, hizmet tespiti davası ile tazminat davasının birlikte mi yoksa ayrı mı yürütüleceği de dosyaya özgü bir stratejik karardır.