1. Hükmün Metni ve Yapısal Analizi

Kanun Metni

İstisnalar

Madde 4 –Aşağıda belirtilen işlerde ve iş ilişkilerinde bu Kanun hükümleri uygulanmaz;

a) Deniz ve hava taşıma işlerinde,

b) 50’den az işçi çalıştırılan (50 dahil) tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde veya işletmelerinde,

c) Aile ekonomisi sınırları içinde kalan tarımla ilgili her çeşit yapı işleri,

d) Bir ailenin üyeleri ve 3 üncü dereceye kadar (3 üncü derece dahil) hısımları arasında dışardan başka biri katılmayarak evlerde ve el sanatlarının yapıldığı işlerde,

e) Ev hizmetlerinde,

f) (…)^[4] çıraklar hakkında,

g) Sporcular hakkında,

h) Rehabilite edilenler hakkında,

ı) 507 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanununun 2 nci maddesinin tarifine uygun üç kişinin çalıştığı işyerlerinde.

Şu kadar ki;

a) Kıyılarda veya liman ve iskelelerde gemilerden karaya ve karadan gemilere yapılan yükleme ve boşaltma işleri,

b) Havacılığın bütün yer tesislerinde yürütülen işler,

c) Tarım sanatları ile tarım aletleri, makine ve parçalarının yapıldığı atölye ve fabrikalarda görülen işler,

d) Tarım işletmelerinde yapılan yapı işleri,

e) Halkın faydalanmasına açık veya işyerinin eklentisi durumunda olan park ve bahçe işleri,

f) Deniz İş Kanunu kapsamına girmeyen ve tarım işlerinden sayılmayan, denizlerde çalışan su ürünleri üreticileri ile ilgili işler,

Bu Kanun hükümlerine tabidir.

Madde 4, Kanun’un uygulama kapsamına dair istisnaları düzenlemektedir. Hüküm iki ana bloktan oluşmaktadır: (i) Kanun hükümlerinin uygulanmayacağı işler ve iş ilişkileri ile, (ii) bu istisnaların kapsamına dâhil olmayan, dolayısıyla Kanun’un hükümlerine tâbi olan işler ve iş ilişkileri.
İlk kısımda yer alan istisnalar şunlardır:

• a) Deniz ve hava taşıma işlerinde. LASTİK-İŞ
• b) 50’den az işçi çalıştırılan (50 dahil) tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde veya işletmelerinde. LASTİK-İŞ
• c) Aile ekonomisi sınırları içinde kalan tarımla ilgili her çeşit yapı işleri. avahmetakyuz.com
• d) Bir ailenin üyeleri ve 3’üncü dereceye kadar (3’üncü derece dahil) hısımları arasında, dışarıdan başka bir kişi katılmayarak, evlerde ve el sanatlarının yapıldığı işlerde. Özgün Hukuk
• e) Ev hizmetlerinde. iskanunu.com
• f) (…)[4] çıraklar hakkında. E-Uyar
• g) Sporcular hakkında. Erdem Akçay Avukatlığı
• h) Rehabilite edilenler hakkında. avahmetakyuz.com
• ı) 507 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanunu’nun 2. maddesinin tarifine uygun üç kişinin çalıştığı işyerlerinde. Erdem Akçay Avukatlığı

Ardından hüküm, “şu kadar ki” ifadesiyle ikinci blokta, istisna sayılan işlerden bazılarını Kanun kapsamına alarak istisnanın sınırlarını çizer:

• a) Kıyılarda veya liman ve iskelelerde gemilerden karaya ve karadan gemilere yapılan yükleme ve boşaltma işleri. avahmetakyuz.com
• b) Havacılığın bütün yer tesislerinde yürütülen işler. Özgün Hukuk
• c) Tarım sanatları ile tarım aletleri, makine ve parçalarının yapıldığı atölye ve fabrikalarda görülen işler. Erdem Akçay Avukatlığı
• d) Tarım işletmelerinde yapılan yapı işleri. Özgün Hukuk
• e) Halkın faydalanmasına açık veya işyerinin eklentisi durumunda olan park ve bahçe işleri. E-Uyar
• f) Deniz İş Kanunu kapsamına girmeyen ve tarım işlerinden sayılmayan, denizlerde çalışan su ürünleri üreticileri ile ilgili işler. iskanunu.com

Bu düzenlemeyle, Kanun’un genel kapsam sınırının hangi iş ve iş ilişkileri bakımından işlemeyeceği belirlenmiş, ancak istisna saydığı ilişkilerin dahi bazı özel hâllerinin Kanun’a tâbi olacağı açıkça belirtilmiştir.

2. Hukuki Niteliği ve Kapsam Sonuçları

Madde 4’ün hukuki niteliği açısından birkaç kritik unsur öne çıkar:

• Bu madde, Kanun’un uygulama alanını daraltan bir istisna hükmü niteliğindedir. Yani Kanun, genel olarak çalışma ilişkilerini kapsamak üzere düzenlenmiş olmakla birlikte, Madde 4’te sayılan işler veya ilişkiler bakımından uygulanmaz. Bu durum, Kanun’un “istîsnaî” bir etkisinin olduğuna işaret eder. Erdem Akçay Avukatlığı
• İstisnaların varlığı, ilgili iş veya iş ilişkisinin özel bir düzenlemeye tabi olabileceğini gösterir. Bu hallerde, genellikle özel iş kanunları ya da genel borçlar hukuku normları devreye girer. Örneğin, deniz taşıma işlerinde 854 sayılı Deniz İş Kanunu söz konusu olabilir. avahmetakyuz.com
• Madde 4’te yer alan “şu kadar ki” bölümü, istisna sayılan işlemlerden bazı özel hâllerin Kanun kapsamında olduğunu açıkça belirleyerek, istisnanın sınırlarını daraltmaktadır. Bu, yorum açısından önemlidir: Örneğin tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinden 50’den az işçinin çalıştığı hâller istisna iken, tarım işletmelerinde yapılan yapı işleri Kanun kapsamında sayılmıştır.
• Uygulamada, söz konusu istisnalardan yararlanma için somut işin niteliği, işyerinin işçi sayısı, işin yapıldığı ortam gibi kriterlerin birlikte değerlendirilmesi gerekir. Bu da doktrinde ve içtihatta geniş tartışmalara konu olmuştur. Kanunum

3. Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

• İstisnadan yararlanılıp yararlanılamayacağı sorusunda işin niteliği (örneğin “tarımla ilgili yapı işi” mi değil mi), işçi sayısı (örneğin 50’den az mı değil mi) ve iş ilişkisinin kimler arasında kurulduğu (örneğin aile üyeleri ve hısımlar arasındaki el sanatları işi mi) gibi kriterler birlikte değerlendirilmelidir.
• İstisna sayılan işlerde dahi “şu kadar ki” bölümünde yer alan hâller varsa, Kanun hükümleri uygulanır; bu da işveren ve işçi açısından yükümlülük ve hak doğmasını sağlar. Bu bakımdan “istisna var ama şartları var” mantığını benimsemek gerekir.
• İstisna kapsamındaki bir iş sözleşmesinde dahi, başka özel düzenlemelerin ya da genel hükümlerin devreye girebileceği unutulmamalıdır. Örneğin sporcular ya da çıraklar bakımından farklı düzenlemeler mevcut olabilir.
• İşverenler bakımından, Kanun’un uygulanmadığını düşünerek haklardan kaçınma yoluna gitmeleri tehlikelidir; işçi sayısının yanlış değerlendirilmesi, işin niteliğinin eksik tespit edilmesi gibi nedenlerle Kanun hükümlerinin uygulanması gerekebilecektir.
• İşçi hakları bakımından da, bir iş ilişkisinin istisna kapsamında olduğu ileri sürülse bile, “şu kadar ki” kapsamındaki istisna dışı hâllerden biri gerçekleşmiş olabilir ve bu durumda Kanun uygulanır hâle gelebilir.

4. Sonuç

Madde 4, 4857 sayılı Kanun’un kapsamını sınırlandıran ve hangi işlerde veya iş ilişkilerinde Kanun hükümlerinin uygulanmayacağını belirleyen önemli bir düzenlemedir. Ancak bu istisnaların otomatik olarak her durumda geçerli olmayacağı, istisna sayılan işler içinde bile özel hâllerin Kanun kapsamında bırakıldığı göz önüne alınmalıdır. Bu açıdan işveren ve işçi açısından hangi düzenlemenin uygulanacağı, işin niteliği, işçi sayısı, iş ilişkisinin kimler arasında kurulduğu gibi kriterlerin birlikte değerlendirilmesiyle belirlenmelidir.

---

Anahtar Kelimeler: 4857 Sayılı İş Kanunu, Madde 4, istisnalar, işyeri kapsamı, tarım ve orman işleri, ev hizmetleri, el sanatları, sporcularda iş ilişkisi, özel iş kanunları, kıdeme tâbi haklar.

---

Bu makale yapay zekadan destek alınarak üretilmiştir. Hukuki destek amacı gütmemektedir. Detaylı ve güvenilir bilgi için avukatınızdan destek almayı unutmayınız.